«عدالت اجتماعی در اندیشه شهید بهشتی» در گفت وگوی شفقنا با فرشاد مومنی: اگر عزت و کرامت مردم خدشه دار شد، شما حاملان حق و عدل نیستید/ هر فردی که خود مطلق انگاری را ترویج می کند، از مرزهای اسلام عدول کرده

2022/06/28

دکتر فرشاد مومنی صاحب نظر برجسته اقتصادی که قبل و پس از انقلاب رابطه نزدیکی با شهید بهشتی داشت و پس از شهادت دکتر بهشتی بررسی و تحقیق در اندیشه ایشان را یکی از فعالیت های علمی خود قرار داد، در گفت وگو با شفقنا، درباره «عدالت اجتماعی در اندیشه شهید بهشتی» می گوید و در ابتدا تأکید دارد که هیچ ذخیره دانایی در نظام جمهوری اسلامی به اندازه اندیشه های شهید بهشتی قابلیت ندارد که به حکومت گران ما در عرصه های مختلف کمک کند.

فرشاد مومنی بیان می کند که شهید بهشتی حدود 11 متغیر کنترلی معرفی کردند که براساس این متغیرها داعیه های عدالت خواهی و عدالت پژوهی را می توان ارزیابی کرد و با موازین اسلامی محک زد.

فرشاد مومنی می گوید: زمانی از شهید بهشتی این پرسش را مطرح می کنند که در جامعه های اسلامی چه ایران و چه غیر ایران، ریشه ناکامی ها و سقوط عزت و کرامت چیست؟ شهید بهشتی در پاسخ به این سوال و بر شمردن دلیل این سقوط می گویند: «اگر شما مشکل پیدا کردید و به بحران خوردید و عزت و کرامت مردم و جامعه در مقیاس جهانی دچار خدشه های جدی شد، آدرس های غلط و فریبکارانه شما را اغوا نکند، علت اصلی این است که شما حاملان حق و عدل نیستید.»

وی بیان می کند: از منظر شهید بهشتی هر فردی که خود مطلق انگاری را به هر شکلی ترویج می کند، از مرزهای اسلام عدول کرده است؛ این در حالی است که بسیاری همین امروز در تریبون های رسمی به نام دین، جمود و تصلب و پایین آوردن کرکره عقل و حرّیت را ترویج می کنند.

در ادامه متن گفت وگوی شفقنا با دکتر فرشاد مومنی را می خوانید:

* نظریه عدالت اجتماعی از نظر شهید بهشتی مبتنی بر چه اصول و رویکردهایی بود؟

به خاطر دقت و اهتمامی که بر روی بنیان های اندیشه ای شهید بهشتی دارید، تشکر می‌کنم. این تشکر می تواند وجوه متنوعی داشته باشد، یک وجه آن این است که به عنوان یک مسلمان که توفیق مطالعه نظرات برخی از بزرگترین اسلام شناسان قرن 20 را داشته و با برخی از بزرگترین آنها کم و بیش حشر و نشر داشته است، فکر می کنم میراث اندیشه آیت الله شهید دکتر بهشتی ارزشمندترین، افتخارآمیزترین و راهگشاترینِ اندیشه ها برای جامعه ای است که مردم و رهبران آن بخواهند به شکل روزآمد و متناسب با اقتضائات زمانه جامعه خود را بر اساس موازین اسلامی اداره کنند.

وجه دیگر تشکر من به این مساله بر می گردد که مقام شهید بهشتی در نظام جمهوری اسلامی، یک مقام تأسیسی است، او در زمره بنیانگذاران نظام جمهوری اسلامی قرار دارد و در میان بنیانگذاران، او بنیانگذارترین یا بنیانگذار به معنای دقیق کلمه است؛ بدین معنا که در میان رهبران انقلاب برجسته ترین نقشی که بسیاری از افراد ایفا کردند در جریان مبارزه و نفی رژیم ستمشاهی بوده و بعد نیز حداکثر مسئولیت های اجرایی را در دوره پس از پیروزی برعهده داشتند، اما آیت الله دکتر شهید بهشتی در عین حال که همه آن ویژگی ها را دارد، نقش تعیین کننده‌ای در ساماندهی قانون اساسی داشته و از این زاویه مقام تأسیسی او تقریباً ممتاز و منحصر به فرد است، اما در حال حاضر جمهوری اسلامی در تحقق وعده های خود ناکامی های بزرگی را به نمایش گذاشته است.

* در تحقق چه وعده هایی ناکام بودیم؟

هیچ ذخیره دانایی در نظام جمهوری اسلامی به اندازه اندیشه های شهید بهشتی قابلیت ندارد که به حکومت گران ما کمک کند

تمام وعده هایی که در قانون اساسی منعکس شده است. اگر به روش علمی ریشه یابی کنیم که در کدام قسمت کار ما ایراد داشته، هر متفکر منصف توسعه خواهی نقطه عزیمت خود را روی قانون اساسی می گذارد بنابراین واکاوی وجوه اندیشه ای شهید بهشتی از این زاویه نیز بسیار تعیین کننده می شود و من می خواهم ادعا کنم که با مراجعه به آثار ایشان، ما دو قدرت تبیینی حیاتی به دست می آوریم که تصادفاً این دو قدرت تبیینی بزرگترین نقاط ضعف ساختار قدرت کنونی است. اولین مورد از دو قدرت تبیینی، ارایه یک تبیین روشمند درباره چرایی تنوع و تکثر مشکلات، چالش ها و بحران هاست و توانایی دوم مربوط به یافتن ساز و کار برون رفت از این گرفتاری ها می شود. به عنوان کسی که حداقل 40 سال به طور منظم راجع به اقتصاد سیاسی و توسعه ایران کار می کند، می‌گویم در این دو زمینه هیچ ذخیره دانایی در نظام جمهوری اسلامی به اندازه اندیشه های شهید بهشتی قابلیت ندارد که به حکومت گران ما کمک کند و ریشه های اصلی گرفتاری‌های کنونی را شناسایی کند، برای برون رفت از این گرفتاری ها می توان به اندیشه های شهید بهشتی متمسک شد و دستاوردهای خارق العاده و بی بدیلی را مشاهده کرد.

می‌توان در یک فرصت مبسوط راجع به بنیان های هستی شناختی، معرفت شناختی و روش شناختی نظریه عدالت شهید بهشتی صحبت کرد، اما برای اشاره و به عنوان نمونه ای که اگر آن بنیان ها شناخته شوند تا چه اندازه می‌تواند برای کشور راهگشا و نجات بخش باشد، چند موردی را ذکر می کنم.

اگر عزت و کرامت مردم خدشه دار شد، شما حاملان حق و عدل نیستید

در صفحات 38 تا 42 کتاب «حق و باطل از دیدگاه قرآن»، زمانی که شهید بهشتی این پرسش را مطرح می کنند که در جامعه های اسلامی چه ایران و چه غیر ایران، ریشه ناکامی ها و سقوط عزت و کرامت چیست؟ شهید بهشتی در پاسخ به این سوال و بر شمردن دلیل این سقوط می گویند: ما حاملان حق و عدل نیستیم، از دریچه معرفتی این رمز گشایانه ترین راهنمایی است که می توان به ساختار قدرتی که در امور روزمره خود گیر کرده و نمی داند که از کجا باید شروع کند، تقدیم داشت. خیلی شفاف بیان می‌کند که اگر شما مشکل پیدا کردید و به بحران خوردید و عزت و کرامت مردم و جامعه در مقیاس جهانی دچار خدشه های جدی شد، ریشه اصلی آن کجاست. آدرس های غلط و فریبکارانه شما را اغوا نکند، شما حاملان حق و عدل نیستید. بنابراین برای نجات پیدا کردن باید حق و عدل را بشناسید و براساس آن عمل کنید و به نظر من اگر واقعاً چنین اهتمامی به وجود بیاید، آن زمان مراجعه به آثار و اندیشه های شهید بهشتی نجات بخشی های خارق العاده‌ای خواهد داشت.

به عنوان مثال از جنبه اندیشه ای، شهید بهشتی در صفحه 59 کتاب «نقش آزادی در تربیت کودکان»، به شیوه و سبک نظری و عملی پیامبر گرامی اسلام(ص) نکته ای را مطرح می کنند که درست معطوف به هدف است. ایشان می فرمایند: «هر جامعه ای که بخواهد به نام دین نجات پیدا کند، باید این را خوب بفهمد که ولایت فکری منحصراً به وحی تعلق دارد.» یعنی فقط آنچه مستقیماً از مبدأ وحی نازل شده، ولایت فکری ایجاد می کند، برداشت های دیگران از طریق یک فرایند گفت وگو و مفاهمه و اعتلا بخشی می تواند انتخاب شود.

هر فردی که خود مطلق انگاری را به هر شکلی ترویج می کند، از مرزهای اسلام عدول کرده است

بنابراین از دیدگاه شهید بهشتی هر فردی که خود مطلق انگاری را به هر شکلی ترویج می کند، از مرزهای اسلام عدول کرده است. سیره پیامبر گرامی اسلام(ص) نیز دقیقاً همین را منعکس می کند که ایشان آنچنان صحابه خود را با حرّیت تربیت کرده بودند که وقتی از پیامبر(ص) که مستقیماً به وحی وصل بوده، می پرسیدند که این فرمایش وحی است یا نظر شخصی شما و اگر پیامبر(ص) می فرمودند که نظر شخصی من است، آن زمان می گفتند که پس ما هم نظر داشتیم. گواه های بسیاری در تاریخ حکایت از این دارد که در بیش از دو سوم مواردی که پیامبر(ص) نظر خود را مطرح کرده اند، زمانی که ایشان نظر صحابه را هم می شنوند، نظر صحابه را نسبت به نظر خود اولی تلقی می کنند. رمز جاودانگی اسلام را از این دریچه نگاه کنید، ما ایرانی ها یکی از افتخاراتمان این است که یکی از مصداق های این مساله مشاوره هایی است که سلمان فارسی در جنگ خندق داد و پیامبر(ص) راهبرد پیشنهاد شده از سوی سلمان را از نظر کارشناسی خود به عنوان فرمانده جنگ، اولی تشخیص دادند.

بنابراین این رویکرد چه ماجراهایی ایجاد می کند که اگر مثلاً ما یک صدا و سیمای ملی و به معنای دقیق کلمه دینی می داشتیم، باید این عبارت شهید بهشتی را در سرلوحه تبلیغات خود قرار می داد که هیچ کسی قادر نیست و صلاحیت هم ندارد که توقع کند سخنانش نقش وحی را برعهده بگیرد.

امروز بسیاری در تریبون های رسمی به نام دین، پایین آوردن کرکره عقل و حرّیت را ترویج می کنند

انسان ها استنباط هایی دارند و اعتبار آن استنباط ها با تجارب و صلاحیت های تخصصی و با اسلوب روش شناختی خاص آن صلاحیت مورد ارزیابی و سنجش قرار می گیرد، حال ببینید که این چه دریایی است و چقدر از جنبه اندیشه ای نجات دهنده است. بسیاری همین امروز در تریبون های رسمی به نام دین، جمود و تصلب و پایین آوردن کرکره عقل و حرّیت را ترویج می کنند ولی این عبارت شهید بهشتی می گوید این کارها نسبتی با اسلام ندارد و قابل درک است که توصیه به فهم ایشان چقدر نجات دهنده است.

آزادی مهم ترین بُعد خداگونگی انسان است

مثال دیگری که در این زمینه به ویژه در شرایط کنونی ایران به نظر می رسد که خیلی به کار ما می آید، نظریه آزادی شهید بهشتی است. عزیزانی در این زمینه تلاش های بسیار ارزشمندی کردند و شرحی بر نظریه آزادی ایشان ارایه کردند، به نظر من آن تلاش ها به معنای دقیق کلمه سعی مشکور است. شهید بهشتی در صفحه 17 کتاب «نقش آزادی در تربیت کودکان»، به صراحت این مساله را مطرح می کنند که نقش خداوند و پیامبر(ص) و ائمه(ع) اگر به گونه ای تعریف شود که با آزادی انسان ها تعارض پیدا کند و آزادی های مشروع و فطری انسان ها را به حاشیه براند، خلاف فلسفه خلقت تلقی می شود. در این زمینه نیز بحث های بسیار فوق العاده ای وجود دارد اما قله آن عبارتی است که شهید بهشتی در این زمینه دارند و بابی را درباره بحث های جدی در این زمینه باز می کند، ایشان در صفحات 61 و 62 کتاب «نقش آزادی در تربیت کودکان»، می فرمایند که آزادی مهم ترین بُعد خداگونگی انسان است.

راه کشاندن مردم به بهشت، نه مداخله زورگویان که بسترسازی است

در رابطه با این موضوع نکته بسیار حیاتی دیگری در صفحه 247 کتاب «پیامبری از نگاهی دیگر» آمده، که می فرمایند: حیاتی ترین بستر تحقق مقام خلیفه اللهی برای انسان عدالت اجتماعی است. شما در جامعه ما مکرر شنیده اید که کسانی ولو با حسن نیت، اما با زور و ارعاب به تعبیر خودشان می خواهند مردم را به بهشت ببرند، اندیشه شهید بهشتی می گوید که آنها راه را گم کردند، راه کشاندن مردم به بهشت، نه مداخله زورگویان که بسترسازی است و این بسترسازی از طریق ترکیب خردمندانه عدالت و آزادی تحقق می یابد. شهید بهشتی بحث هایی در این زمینه دارند که واقعاً برای یک پژوهشگر علاقه مند، کم نظیر جلوه می کند. شهید بهشتی در آثار خود روی این نکته تأکید گذاشتند که هیچ کسی نیست که ادعای مخالفت با عدالت را داشته باشد، همه مدعی هستند؛ اما ایشان براساس موازین اسلامی ابتدا تفاهم بر مساله زیربنا بودن عدالت را مطرح می‌کنند و سپس حدود 11 متغیر کنترلی معرفی کردند که براساس این متغیرها داعیه های عدالت خواهی و عدالت پژوهی را می توان ارزیابی کرد و با موازین اسلامی محک زد.

* از نظر شهید بهشتی شاخصه هایی که نمایانگر عدالت اجتماعی است، چیست؟ و متغیرهای کنترلی که به آن اشاره کردید، در چه زمینه هایی است؟

تعبیری که شهید بهشتی در کتاب «پیامبری از نگاهی دیگر» در صفحه 247 مطرح کردند این است که عدل یک محک فرادینی برای سنجش اعتبار ادعاها در زمینه اسلام و عدالت اجتماعی است. این متغیرهای کنترلی بسیار خارق العاده و بی نظیر هستند.

کسانی که داعیه دار عدالت گستری هستند، باید دارای «عدل اخلاقی» باشند

شهید بهشتی می فرمایند که از جنبه فردی مهم ترین متغیر کنترل داعیه های معطوف به عدالت، «عدل اخلاقی» است، پس اگر کسانی داعیه عدالت داشته باشند و بگویند که ما آمدیم که عدالت بگسترانیم، اما فریبکار، خلاف گو، هتاک و ویژگی هایی از این قبیل داشته باشند، با این متغیر کنترلی از دیدگاه و اسلوب پیشنهادی شهید بهشتی وقتی ادعای آنها محک زده می شود، آنها مردود می شوند، عدل اخلاقی به مثابه زیربنای همه انواع دیگر عدل است. دریایی از ماجرا در این زمینه خاص، در یک اقتصاد سیاسی رانتی که هر کسی که هیاهو و ادعا بیشتر کرد و بیشتر گزافه گفت، ممکن است که بیشتر مورد توجه قرار گیرد، این متغیر کنترلی می تواند روشنگر باشد.

اینکه عزیزان ادعاها و تظاهرهایی کنند، اما وقتی به خلوت می رسند کار دیگر کنند. همه این موارد با محک اخلاق اعتبار سنجی می شود.

حکومتی که داعیه عدالت گستری دارد، باید فرایندهای تصمیم گیری و تخصیص منابع را «شفاف» کند

یکی دیگر از متغیرهای کنترلی که ایشان مطرح می کنند، مساله «شفافیت» است. می فرمایند: حکومتی که داعیه عدالت گستری دارد، باید فرایندهای تصمیم گیری و تخصیص منابع را شفاف کند، ما در مباحث مربوط به اقتصاد سیاسی رانتی می گوییم که بقای مناسبات رانتی منوط و موکول به عدم شفافیت است. مثلاً طی 5 سال گذشته، من به عنوان یک کارشناس اقتصادی، 11 بار مسئولان بانک مرکزی را فرا خواندم به اینکه تخصیص دلارهای نفتی در سال های 94 تا 96 را شفاف کنند، در دوره پس از 96 ما چند بار با تغییر روسای بانک مرکزی رو به رو بودیم، این مسئولین حاضر نیستند که حتی داده های مربوط به دوره پیش از خود را شفاف کنند.

دهها مثال دیگر در این زمینه می توان زد. مثلاً فرض کنید من بر این اساس سه رییس بانک مرکزی پس از آن دوره خاص را به مناظره دعوت کردم و گفتم که شما در آن برهه در مسئولیت نبودید، از چه نگران هستید؟! اما آنان نه در مناظره شرکت می کنند و نه پاسخی می دهند و تصورشان این است که نقص هایی در حافظه جمعی هموطنان وجود دارد و اینان اگر قضیه را مسکوت بگذارند، فراموش می شود. به همین دلیل شهید بهشتی تأکید می کنند که نمی شود ادعای عدالت داشته باشید، اما در فرایند تصمیم گیری و تخصیص منابع شفاف نباشید.

مستقل از ملاحظه های فردی و شخصی به عنوان یک نظم اجتماعی اسلامی هر کسی که به نام اسلام ادعای عدالت کرد، آقای بهشتی می گویند که با محک شفافیت ادعای او را بسنجید. عین این حرف ها را درباره طرز رفتارهای مجلس فعلی هم می توان به کار گرفت که اینان در مقام اعتراض به پرهیز برخی از نمایندگان مجلس قبلی در زمینه شفافیت، با ادعاهای بزرگ آمدند، اما بعدها در ادامه مسیر روند دیگری را مشاهده کردیم.

یک متغیر کنترلی دیگر از دیدگاه شهید بهشتی که در صفحه 79 کتاب «بانکداری ربا و مسایل مالی در اسلام» آن را شرح کردند، موضع گیری شدید ساختار نهادی نسبت به مناسبات رانتی است. شهید بهشتی یکی از کارکردهای نظام عدالت گستر را نشان دادن عملی نفی انتظار پاداش بدون عمل ذکر کردند یعنی اگر در یک ساختار نهادی به جای اینکه فعالیت های مبتنی بر خلاقیت و تولید، فعالیت های معطوف به رانت، ربا، دلالی و سوداگری پاداش بگیرد، شهید بهشتی این امر را از بیخ و بُن مغایر با عدالت خواهی می دانند. حال ببینید که در چارچوب شرایط کنونی ایران که طی سه سال گذشته، ضریب اهمیت اندازه سود پرداختی به سپرده های مدت دار از اندازه یا سهم بخش صنعت در تولید ناخالص داخلی ما بالاتر است و به طریق اولی میزان سود پرداختی به سپرده ها از سهم بخش کشاورزی در تولید ناخالص داخلی ما بالاتر است.

بنابراین این ساختار نهادی از دریچه این متغیر کنترلی یک ساختار نهادی غیر عادلانه یا ضد عادلانه است. یعنی پاداش دهی به تلاش های افراد که سازنده، خلاق، عزت آفرین و استقلال آور هست، کمتر است از تلاش نکردن و پاداش گرفتن، خودِ ما با جمعی از دوستان در این زمینه تحقیقاتی کردیم که هرکدام از نتایج این تحقیقات افق های دیگری از این مساله را نشان می دهد که این مناسبات یعنی مناسبات مبتنی بر رانت، ربا و دلالی به همان اندازه که غیر اسلامی و غیر عادلانه است؛ ضد توسعه هم هست و برای اینکه به ویژه کارگزاران گرامی جمهوری اسلامی چه در دولت و چه در مجلس اندکی احساس وجدان درد پیدا کنند، این سناریو را مورد مطالعه و بررسی قرار دادیم که اگر قرار باشد با استاندارد حداقل دستمزد افراد بدون اینکه کار کنند و خلاق باشند، تولید کننده و مولد باشند، صرفاً از طریق سپرده گذاری پول به اندازه حداقل دستمزد عایدی داشته باشند، آمدیم با این ضابطه، اقتصاد کنونی ایران را با اقتصاد کشورهای پیشرفته سرمایه داری مقایسه کردیم؛ این نتیجه حاصل شد که آن میزان منابعی که باید سپرده گذاری شود برای اینکه بدون زحمت در استاندارد حداقل دستمزد، عایدی برای فرد ایجاد شود، در کشورهای پیشرفته سرمایه داری بین 75 تا 225 برابر بالاتر از ایران است، یعنی منزلت و سروری پول در ایران 75 تا 225 برابر بالاتر از کشورهایی است که به آنها سرمایه داری می گوییم. حال دهها تبصره کوچک و بزرگ دیگر هم در این زمینه می توان مطرح کرد که من واقعاً هم در شگفتم و هم خجالت زده هستم از اینکه کسانی که در حیطه اقتصاد اسلامی کار می کنند اعم از اینکه روحانی یا غیر روحانی باشند، چطور می شود که صدای آنها و توسعه خواهان راجع به این مساله شنیده نمی شود، اما صدای کسانی که می خواهند برخورداری های بدون زحمت و تضمین شده و حتی معاف از مالیات داشته باشند، آنقدر رسا شنیده می شود.

متغیر کنترلی دیگر از دیدگاه شهید بهشتی که در کتاب «بایدها و نبایدها» درباره امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه قرآن بحث می کنند، ایشان یکی از نشانه های عدالت خواهی را برنامه داشتن و «برنامه محوری» ذکر کردند. شما از این دریچه که به مسایل کنونی ایران نگاه می کنید، می بینید که همه کاندیداهای ریاست جمهوری در جریان مبارزات انتخاباتی ادعا می کنند که برنامه دارند، اما وقتی از دریچه تخصصی آنچه عزیزان نام برنامه به آن اطلاق می کنند را محک می زنید، می بینید که در واقع آمال و آرزوهای نامنسجم و بعضاً متناقضی دارند که نام آن را برنامه گذاشته اند. وقتی شهید بهشتی می فرمایند که باید برای عدالت گستری برنامه داشت و این برنامه باید واجد ویژگی هایی باشد، نیازمند یک زمان مستقلی است که مجال باشد و بتوان با شرح و بسط درباره آنها توضیح داد.

اگر عزیزان به اندیشه های شهید بهشتی برگردند چقدر روشمند و عالمانه هم می توانند بفهمند کجاها خطا کردند و کشور را به این روز انداختند و هم می توانند بفهمند که راه نجات کجاست. این مساله وجوه هستی شناختی، معرفت شناختی و  روش شناختی دارد.

تأکید شهید بهشتی بر «پایبندی عملی به شایسته سالاری و تخصص محوری»

شهید بهشتی می گویند یکی از مهم ترین متغیرهای کنترلی برای نظم اجتماعی عدالت محور، «پایبندی عملی به شایسته سالاری و تخصص محوری» است. چه دریایی از بحث در این زمینه در کشور ما وجود دارد. شهید بهشتی این مساله را در صفحه 81 کتاب «بایدها و نبایدها» شرح کردند و به نکته بسیار حیاتی در همین صفحه اشاره کردند و می گویند این پایبندی عملی به شایسته سالاری و تخصص محوری در مورد عالمان دین حساسیت و اهمیت چند ده برابری پیدا می کند.

* به چه دلیل شهید بهشتی در عرصه پایبندی عملی به شایسته سالاری و تخصص محوری، طیف عالمان دین را مورد اشاره قرار می دهد؟

شهید بهشتی مفصل و مبسوط در این باره توضیح دادند و در کتاب بسیار ممتاز و کمتر دیده شده خود درباره «روحانیت و رهبری در اسلام»، بیان می کنند که اگر عالمی درباره دستورات قرآن به مردم چیزی بگوید و خودش به گونه دیگری عمل کند، چه ماجراهایی پیدا می کند و به اعتبار اینکه خیلی ها طرز گفتار و رفتار روحانیون را ملاک سنجش اعتبار ادیان قرار می دهند، ایشان از این زاویه مسئولیت روحانیون را در این زمینه بسیار خارق العاده تر می دانند.

یک متغیر کنترلی دیگر، محوریت تمام عیار «مشارکت فعال و موثر مردم در سرنوشت سیاسی و اقتصادی» خودشان است. امسال مجموعه شش جلدی بحث های تفسیری شهید بهشتی انتشار پیدا کرده است. من در این زمینه علاقه مندان را دعوت می کند که به طور ویژه به تفسیر آیه 25 سوره حدید مراجعه کنند. در این آیه از زبان قرآن می شنویم که یکی از مهم ترین فلسفه های بعثت انبیاء «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ» است؛ سپس شهید بهشتی می فرمایند که لطافت آیه به این است که ما می توانیم از خودمان بپرسیم که چرا خداوند در این آیه نمی گوید «لیکون امر الناس بِالقِسطِ»؛ یعنی کسان دیگری عدل را برپا کنند و چرا خداوند تأکید دارد که اگر مشارکت مردم نباشد، برپایی عدالت اجتماعی حتماً برای پیامبران ناممکن می شود. شهید بهشتی در این زمینه بحث هایی را ارایه کردند که واقعاً شما نظیر آن را در آثار مکتوب اسلام شناسان قرن 20 یا نمی بینید یا به ندرت می بینید.

متغیر کنترلی بعدی «مسئولیت پذیری» است. وقتی شهید بهشتی بحث از شایسته سالاری و تخصص محوری را مطرح می کنند بلافاصله مساله مسئولیت پذیری را هم مطرح می کنند. این امر از دریچه عدالت که بحث تناسب صلاحیت ها با برخورداری ها، تناسب مسئولیت ها با جایگاه ها و پاسخگویی ها را مشخص می کند، به طور مجزا یک دریچه خارق العاده و نجات دهنده است.

متغیر بعدی باز کردن راه «آزادی انتخاب برای مردم» است. که شهید بهشتی این مساله و مسئولیت پذیری را در صفحه 141 به بعد کتاب «حق و باطل از دیدگاه قرآن» تشریح کردند.

متغیر کنترلی بعدی که شهید بهشتی مطرح کردند، تقدم مسئولیت حکومت نسبت به افراد در زمینه بسترسازی برای عدالت است که در کتاب «پیامبری از نگاهی دیگر» در این زمینه بسیار صحبت کردند. از دریچه اندیشه توسعه اگر بخواهیم این مساله را مورد واکاوی قرار دهیم، عمده کردن مسئولیت های شهروندان به جای پاسخگویی در قبال مسئولیت های حکومت گرا یکی از شیوه های فرار از مسئولیت است.

مولفه های بعدی که می توان برای آن یک عنوان کلی در نظر گرفت و بعضی از متغیرهای قبلی را در آن ادغام کرد، «مسئولیت برپایی نظم اجتماعی غیر قائم به شخص» است. شهید بهشتی در آثار مختلف خود، نکات بسیار بدیع و کم نظیری را مطرح کردند که انصاف است بگوییم نه تنها در میان اسلام شناسان بلکه در میان متفکران بزرگ توسعه هم به ندرت می بینیم که این چنین روشمند و خارق العاده این مساله دیده شود.

شهید بهشتی بحث شان را در این زمینه از اینجا شروع می کنند و در کتاب «روحانیت و رهبری در اسلام» و در کتاب «بایدها و نبایدها از دیدگاه قرآن»، درباره حکمت اینکه چرا خداوند ترجیح داده مسلمانان را مثل ادیان دیگر به نام پیامبرشان خطاب نکنند، رمزگشایی می کنند و می  گویند: حتی در مورد شخص پیامبر(ص) هم خداوند در دین اسلام نظرش این است که نباید او به عنوان فرد مطرح باشد، نظم باید غیر قائم به شخص باشد، نظم باید ضابطه محور باشد به جای اینکه شخص محور باشد. سپس این موضوع را مشروح توضیح دادند که پیامبر(ص) گرامی اسلام چقدر از این اصل استقبال کردند. شهید بهشتی دقیقاً به شما توضیح می دهد که کجاها خطا و غفلت کردید که امروز واپس مانده شدید و سپس تأکید می کند که اگر منادی حق و عدل شوید، نجات پیدا می کنید و منادی حق و عدل شدن هم با این متغیرهای کنترلی سنجیده می شود.

* از منظر شهید بهشتی در سطوح فردی و جمعی چرا باید عدل اخلاقی را زیربنا دانست؟

شهید بهشتی می گوید که وقتی «اخلاق» زیربنا باشد چگونگی پیشبرد امور مهم می شود. مثلاً امروز برخی برای توجیه اقدامات خود نسبت های ناروای پلیدی را به اسلام می دهند، آقای بهشتی این مساله را در کادر حُسن و قبح ذاتی افعال از دیدگاه اسلام مطرح می کنند و می گویند: اینکه شما نیت خدمت کنید، اما دروغ بگویید یا رشوه بگیرید یا به دیگران اهانت کنید و برای دیگران پرونده سازی کنید، در این صورت شما نمی توانید منادی عدالت باشید و در هرکدام از این موارد مثال هایی را مطرح می کنند که هوش از سر آدم می رود.

مثلاً در کتاب «بانکداری ربا و مسایل مالی از دیدگاه اسلام»، از این تعبیر استفاده می کنند و می گویند: اگر کسانی از منابع عمومی برای کسب محبوبیت یا جلب رأی یا فریب مردم استفاده کند، اینان باید بدانند که دنباله رو سیره امویان هستند. چرا که طبق اسناد اولین بار در تاریخ اسلام بنی امیه از این شیوه استفاده کرد.

در حقیقت زیربنا دانستن عدل اخلاقی چقدر ماجرا ها دارد و وقتی شما در اندیشه های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی شهید بهشتی وارد می شوید، می بینید که چگونه مرزها را روشن کردند و وقتی از ساحت اندیشه بیرون می آیید و به عمل می رسید، می بینید که سیره عملی ایشان مصداق اَتم و أَکْمِلْ تعهد و پایبندی عملی به این موضوعات است.

در باب پایبندی شهید بهشتی به شفافیت، آزادی و عدالت به این نمونه اشاره می کنم که استاد محمدتقی شریعتی در آخرین سالهای عمر پر برکتشان با روزنامه کیهان فرهنگی مصاحبه ای کرده بودند که زنده یاد پوران شریعت رضوی(همسر دکتر علی شریعتی) بخش هایی از آن گفت وگو را در کتاب خود راجع به دکتر شریعتی آوردند. بحث سر این است که مرحوم دکتر شریعتی وصیت کرده بودند که سه اندیشه ورز بزرگ اسلامی یعنی مهدی بازرگان، مرتضی مطهری و محمدرضا حکیمی وصی علمی ایشان باشند.

سپس مرحوم استاد محمدتقی شریعتی می فرمایند: بعد از اینکه آیت الله مرتضی مطهری به شهادت رسید، خانواده با دو نفر دیگر جلسه ای گذاشتند که پس از شهادت مطهری چه کسی را جایگزین او کنیم، سپس به اتفاق آرای گفتند شایسته ترین فرد برای چنین مسئولیتی آیت الله شهید دکتر بهشتی است. سپس می فرمایند ما تا قبل از اینکه آقای بهشتی در اولین جلسه حضور داشته باشند، به جمع بندی رسیده بودیم که با چه ساز و کارهایی بخش هایی از بحث های دکتر شریعتی را حذف کنیم. وقتی آقای بهشتی در اولین جلسه شرکت کردند و ما پیش بینی کردیم که با این منطق ها چه قسمت هایی از آثار دکتر شهید مطهری را حذف کنیم، اما آقای بهشتی به تنهایی در برابر کل ما ایستادند و با استدلال های اسلامی، عقلی و آینده شناختی همه ما را مجاب کردند که حق حذف هیچ بخشی از آثار دکتر شریعتی را نداریم.

شهید بهشتی در تبیین بنیان های اندیشه ای اسلامی عدالت خواهانه به طور همزمان آزادگی، آزاد اندیشی و حق طلبی و عدالت خواهی را به نمایش می گذارد. برای مطالعه بیشتر در این مبحث، علاقه مندان را به مطالعه کتاب «دکتر شریعتی جست وجوگری در مسیر شدن» دعوت می کنم. به نظر من این کتاب یکی از کم نظیرترین کتاب ها درباره دکتر شریعتی است که حاصل گفت وگوهای آیت الله دکتر بهشتی درباره آزاد اندیشی، حق طلبی و عدل خواهی است.

اگر بخواهیم از جنبه عملی هم درک قابل قبولی از اندیشه های شهید بهشتی در زمینه عدالت اجتماعی داشته باشیم، به نظرم کتاب های «حق و باطل از دیدگاه قرآن»، «بایدها و نبایدها از دیدگاه قرآن»، «پیامبری از نگاهی دیگر»، «بانکداری ربا و مسایل مالی در اسلام» و مجموعه دو جلدی «مبانی نظری اقتصاد اسلامی» بسیار مثمر ثمر خواهند بود، در این کتب به صورت تفصیلی بحث های بسیار ارزنده ای در این موضوعات شده است.

 جامعه ای که عدالت اجتماعی در آن محقق نشده باشد، از نظر شهید بهشتی چه بحران ها و آسیب هایی را تجربه می کند؟

همانطور که اشاره کردم آقای بهشتی بیش از 10 متغیر کنترلی برای عیار سنجی از ادعاها مطرح کردند، البته ایشان نکته های بسیار خارق العاده دیگری هم در این زمینه دارند که بسیار کمک کننده است. شهید بهشتی در صفحات 41 و 42 کتاب «حق و باطل از دیدگاه قرآن» می فرمایند؛ مسلمانان باید بفهمند که ادعای صرف درباره برتری اندیشه اسلامی کفایت نمی کند. در کتاب «بانکداری ربا و مسایل مالی در اسلام» مسایل دیگری را مطرح می کنند که بسیار تکان دهنده و نجات دهنده مدیران کنونی کشور می باشد اگر به موازین ایشان برگردند.

اگر جامعه ای پشت به عدالت کند، آن جامعه به سلطه مافیاها در خواهد آمد

شهید بهشتی می گویند که اگر جامعه ای پشت به عدالت کند، آن جامعه به سلطه مافیاها در خواهد آمد. سپس مثال های عینی در دهه های 1960 و 1970 میلادی را می زنند راجع به اینکه جامعه هایی که غیر عادی حاکمیت سرمایه و پول سالاری و زر سالاری را گسترش دادند چگونه اسیر دست مافیاها شدند و در ادامه می گویند اگر به عدالت پشت کنید، اسیر دست مافیاها خواهید شد و اگر این چنین شود، حتی حکومت گرها هم امنیت و آرامش نخواهند داشت.

شهید بهشتی براساس همین پیامدها در کتاب «بایدها و نبایدها از دیدگاه قرآن» می گویند که حتی اگر در کادر ادعا و شعار و ظاهرسازی روی یک جامعه غیر عادلانه را قرآن اندود هم کنید از لجن بودن این جامعه، چیزی کم نمی شود. اگر تعبیر لجن بودن در اندیشه شهید بهشتی به عنوان پیامد پشت کردن به عدالت اجتماعی را در ساحت عفت عمومی ببرید، در ساحت مبادله های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی که مردم با یکدیگر دارند، یک معانی پیدا می کند و وقتی در مناسبات بین المللی قرار می گیرید، یک جامعه سرشار از نابرابری نمی تواند امنیت ملی خود را تأمین کند و آقای بهشتی این موضوع را در آثارشان به طرز خارق العاده ای شرح و بسط دادند.

* شهید بهشتی در تدوین قانون اساسی نقش پر رنگی داشتند. دغدغه های ایشان در حوزه عدالت و اقتصاد چگونه در قانون اساسی متجلی شده است و در آن مرحله چالش اصلی شهید بهشتی با کدام جریانات و طیف های سیاسی یا اجتماعی بود؟ آن طیف ها امروز در کشور در چه رتبه و جایگاهی قرار دارند؟

پاسخ به این سوال بسیار سخت است چون بخش اعظم کسانی که مواجهه فکری و سیاسی با شهید بهشتی داشتند، در حال حاضر توسط جامعه ما طرد شدند، طنز تلخ کنونی جامعه ما این است که همان کسانی که مدعی باور داشتن به اندیشه های شهید بهشتی هستند، خلاف او عمل می کنند و از این اندیشه ها استفاده ابزاری می کنند. به عنوان مثال آزادی و آزاد اندیشی که شهید بهشتی داشتند، در سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی به شکلی بی سابقه و بی نظیر در تاریخ ایران مشاهده می کنید که با توده ای ها و چریک های فدایی خلق، با امثال شیخ علی تهرانی و طیف های فکری دیگر در درون مذهبی ها گفت و شنودهای آزادگی ساز و آزاده پروری داشتند، اما امروز دیگر آنها جایگاهی ندارند البته ناجوانمردانه ترین کارها را نسبت به ایشان در ساحت نظر و عمل مجاهدین خلق و بنی صدر و اطرافیان آنان انجام دادند.

جا دارد که آدم خون گریه کند که امروز به ظاهر کسی مشکل با بهشتی ندارد، اما در عمل می بینید که به صورت سیستمی به اصول و موازین اندیشه ای ایشان پشت شده است. اگر کسانی بودند که بخواهند در این زمینه کار کنند من دعوت می کنم که کتاب منحصر به فرد استاد آیت الله محمد سروش محلاتی با عنوان بازگشت به بهشتی و بازگشت از بهشتی را مطالعه کنند. آقای سروش محلاتی در این کتاب به صورت مبسوط و مستند با جزئیات توضیح دادند که در ساحت های سیاست، اجتماع، اقتصاد و فرهنگ چگونه به تدریج پشت به بهشتی کردند و من اضافه می کنم که در اثر این پشت کردن چطور جامعه به سمت انحطاط رفت و اقتصاد ایران ضعیف شد و در نهایت بحران های بزرگ اجتماعی و فرهنگی گریبان کشور را گرفت. معتقدم بازگشت به اندیشه های شهید بهشتی و مشی عملی او می تواند دوباره عزت و آبادانی و کیفیت زندگی بهتر و آینده روشن تر را به این جامعه ارزانی بدارد.

شهید بهشتی در یکی از اظهارات انتقادی خود خطاب به برخی از مسئولین وقت گفتند «چند ماه از پیروزی انقلاب گذشته است به هیچ عنوان در پیش خدا جواب نداریم و در پیش وجدان و عاطفه‌مان هم تحمل نداریم که بشنویم هنوز هم در این سرزمین جمهوری ما انسانی گرسنه می‌خوابد، انسانی برهنه است، انسانی بی‌داروست و بیماری بی‌درمان. انسانی، جا ندارد برای اینکه استراحت کند. معطل چه هستید؟ حرکت کنید، حرکت کنید.»، آیا چنین دغدغه هایی و چنین فریادهایی نسبت به موضوع عدالت اجتماعی در نزد مسئولین فعلی مشهود است؟

کار را به جایی رساندند که بیش از 75 درصد جمعیت باید صدقه بگیرند تا بتواند اموراتشان را بگذارنند

نه تنها مشهود نیست، بلکه در بسیاری از جهات دقیقاً به این اندیشه ها پشت کردیم و به این روز افتادیم. به عنوان مثال شما کتاب مواضع حزب جمهوری اسلامی را که نگاه کنید، آقای بهشتی با بهره گیری از نظریات تنی چند از برجسته ترین اقتصاد شناسان آن زمان ایران، حکومت را از سیاست های تورم زا و اشتغال زدا به شدت بر حذر داشتند، من همین چند  ماه پیش در موسسه مطالعات دین و اقتصاد دوره ای را برگزار کردم که عنوان این دوره «اقتصاد سیاسی پنجاه سال تورم دو رقمی در ایران» بود و در این جلسات توضیح دادم که این پدیده از نقطه عطف پس از جنگ با یک ابعاد بسیار مشکوک و شکنندگی آور و فسادزا و نا برابر ساز بی سابقه ای همراه شده و سعی کردم خطاهای کلیدی سیاست گذاران را در این زمینه برملا کنم و این نکته را هم اضافه کردم که از نقطه عطف پس از جنگ یک درهم تنیدگی فزاینده بین تورم زایی و اشتغال زدایی پدیدار گردید و نتیجه آن این شد که از نقطه عطف پس از جنگ تا به امروز همواره نزدیک به دو سوم جمعیت در سنین فعالیت در ایران هیچ نقشی در تولید ملی ندارند. وقتی مشارکت اقتصادی که در کادر اشتغال خودش را نشان می دهد به این انحطاط دچار شده باشد، شما می توانید انحطاط در ابعاد سیاسی را بهتر درک کنید و با توجه به اینکه به لحاظ تئوریک در چارچوب اندیشه توسعه گفته می شود که بین سیاست و اقتصاد در هم تنیدگی تمام عیار وجود دارد در واقع این بحرانی که در مشارکت اقتصادی مردم ما وجود دارد و در پرتو سیاست های مشارکت زدایانه هم عزت از مردم دریغ کردند و هم کیفیت زندگی آنها را ساقط کردند و هم کار را به جایی رساندند که حتی در گزارش های رسمی گفته می شود که بیش از 75 درصد جمعیت باید صدقه بگیرند تا بتواند اموراتشان را بگذارنند، شما می توانید دو نکته را متوجه شوید، یکی اینکه کجاها چه خطاهایی اتفاق افتاده که ما به چنین روزی افتادیم، و دوم اینکه در بستر اندیشه های راهگشای آیت الله شهید بهشتی چگونه می شود بر کل این ماجراها غلبه کرد.

* شرایط فعلی به کجا می رود و آینده را چگونه پیش‌بینی می کنید؟ راه حل چیست؟

اگر بخواهیم از دریچه سیاست های اقتصادی صحبت کنیم و بر جهت گیری های سیاستی اتخاذ شده در دوره پس از جنگ متمرکز شویم، همانطور که مفصل در کتاب «اقتصاد ایران در دوران تعدیل ساختاری» و همچنین کتاب «اقتصاد سیاسی توسعه در ایران امروز» و کتاب «عدالت اجتماعی آزادی و توسعه در ایران امروز» شرح کرده ام، دل بستن به بازار گرایی مبتذل و تن دادن به برنامه مشکوک و فاجعه ساز تعدیل ساختاری بالاترین قدرت توضیح دهندگی را در این زمینه دارد و من حدود سه سال پیش به گونه ای و در سال جاری هم به گونه های دیگر با جزئیات شرح داده ام که برنامه تعدیل ساختاری در تحقق تمام وعده هایی که داده بود، به حکم علی الاطلاق شکست خورده و در کنار این شکست فاجعه های بزرگی در ایران از جمله فاجعه های انسانی، اجتماعی، اقتصادی و حتی محیط زیستی پدیدار کرده است. بنابراین اگر این مسیر تداوم داشته باشد، در آینده نیز همچنان یک روند قهقهرایی روبه انحطاط را شاهد خواهیم بود و این سیاست ها مدت هاست در ایران به بن بست رسیده است.

حکومت در شرایط فعلی به یک بلوغ اندیشه ای برای غلبه بر گرفتاری نیاز دارد

بازی با نرخ ارز، خصوصی سازی رانتی فاسد و فساد زا، آزاد سازی واردات، تضعیف پر شمار ارزش پول ملی همه این موارد با یک وعده هایی در دستور کار قرار گرفت و همگی هم بدون استثناء با شکست رو به رو شد بنابراین به نظر من حکومت در شرایط فعلی به یک بلوغ اندیشه ای برای غلبه بر این گرفتاری نیاز دارد. اگر چنین تغییری به همراه استانداردها و موازینی که برای توسعه عادلانه از دیدگاه شهید بهشتی توضیح دادم، محقق گردد، با اطمینان می گویم که ایران می تواند در آینده سرنوشت بسیار بهتری را شاهد باشد.


   


نظرات کاربران
   
   
   
سخنران : 🔰 جناب آقای دکتر مسعود فکری 🔰جناب آقای دکتر فرشاد مومنی
زمان : 

پنج شنبه ۲۰ مرداد سال ۱۴۰۱
 از ساعت ۱۴ الی ۱۶ به صورت لایو و از طریق پیج اینستاگرام نشرنهادگرا برگزار خواهد شد.
 


مکان : 

کانال موسسه مطالعات دین و اقتصاد
‏🆔 @dinoeqtesad

🔹اینستاگرام موسسه مطالعات دین و اقتصاد
‏🆔 din_o_eqtesad
 

دیدگاه های روز
  • برگزاری دوره آموزشی تابستان و پاییز 1401

    به نام خدا 
    ❇️موسسه مطالعات دين و اقتصاد 
    ❇️انجمن علمی دانشجویی اقتصاد دانشگاه الزهرا(س)
    ❇️انجمن علمی اقتصاد دانشگاه سیستان و بلوچستان
    ❇️انجمن علمی اقتصاد دانشگاه شیراز
    ❇️اتحادیه انجمن‌های علمی دانشجویی علوم سیاسی

    در نظر دارند به منظور ارتقاء توان تحلیل‌گری دانشجویان و فارغ‌التحصیلان اقتصاد دوره‌هاي آموزشي کوتاه مدت " اندیشه‌ورزی روشمند توسعه " را برگزار نمایند.

    🔔زمان برگزاری:
     تابستان و پاییز ۱۴۰۱   
                            
    ✅ هزینه ثبت نام 
     هر کلاس ۲۵۰ هزار تومان 
    ثبت نام کل دوره به صورت همزمان با قیمت ۸۵۰ هزار تومان 
    ✅هزینه ثبت نام دانشجویان برای هر کلاس ۱۵۰ هزار تومان 
    ✅ثبت نام کل دوره به صورت همزمان با تخفیف دانشجویی ۵۵۰ هزار تومان

    ♻️ جهت ثبت نام مبلغ مورد نظر را به شماره کارت
    ۶۲۲۱-۰۶۱۰-۶۰۶۱-۵۴۲۶
     ... بیشتر بخوانید ...

  • به بهانه انتشار کتاب «اقتصاد دانش بنیان،مبانی، مفاهیم و روش شناسی » هرکس که شرافت و صلاحیت بیشتری داشته باشد فشار معیشتی به او بیشتر است

    فرشاد مومنی عضو هیات علمی دانشگاه علامه و اقتصاددان در یک نشست مجازی با موضوع «اقتصاد دانش بنیان و توسعه ملی» با بیان اینکه دانش بنیان شدن چیزی نیست که یکباره در تاریخ بشر رخ داده باشد، گفت: توسعه به مثابه اقدام های مشخص، دگرگونی های اعتلا بخش و نتایج معین است. در کلی ترین و عام ترین تلقی از توسعه به مثابه فرایندهای اعتلا بخش، می توان آن را دگرگونی های معطوف به هم راستاسازی منافع فردی و جمعی و همچنین فرآیندهای هم راستاساز ملاحظات کوتاه مدت و بلند مدت دانست. ما باید ساز و کارهایی پیدا کنیم که افراد در خدمت منافع جمعی هم قرار بگیرند. چنین امری با علم محوری و تولید محوری تضمین می شود.

    ... بیشتر بخوانید ...

  • مراسم بزرگداشت استاد فقید میرمصطفی عالی نسب "پدر تولید ملی" به مناسبت هفدهمین سالگرد درگذشت ایشان تحت عنوان: 《میرمصطفی عالی نسب و اداره‌ی اقتصاد ملی در شرایط بحرانی》

    افزایش نرخ ارز و تورم به تدریج منجر به تعطیلی بخشی از صنایع و فشار تورم و بیکاری موجب دور شدن مردم از حاکمیت می‌گردد. 
    میرمصطفی عالی نسب

    بمناسبت هفدهمین سالگرد درگذشت استاد فقید میرمصطفی عالی نسب «پدر تولید ملی» مراسم بزرگداشتی تحت عنوان «میرمصطفی عالی نسب و اداره‌ی اقتصاد ملی در شرایط بحرانی» بشرح ذیل برگزار می‌گردد.
    سخنرانان:
        دکتر حسین نمازی تحت عنوان "عالی نسب و توصیه‌های صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی برای اداره اقتصاد ملی"
        دکتر عباس شاکری تحت عنوان "مواجهه با شرایط تورمی: مقایسه دوران جنگ و پس از جنگ"
        دکتر محمدرضا بهشتی تحت عنوان "پیوند نظر و عمل در تجربه عالی نسب"
        دکتر فرشاد مومنی تحت عنوان "میرمصطفی عالی نسب پرچمدار اعتلای اقتصاد ایران"

    ... بیشتر بخوانید ...

نظرسنجی
تقسیم سازمان مدیریت و برنامه ریزی به 2 معاونت برنامه و بودجه و سازمان امور استخدامی: